Η πρόσφατη έκδοση των «νεαρών» νόμων του Ιουστινιανού (του David Miller, επιμ. Peter Sarris, εκδ. Cambridge University Press 2018) χαρακτηρίζεται από διπλή πρωτιά: α) Το θέμα της είναι οι πρώτοι νόμοι μετά την Αρχαιότητα που γράφονται στην ελληνική γλώσσα και β) αποτελεί την πρώτη έκδοση στην αγγλική  με μετάφραση των «Νεαρών» απ’ ευθείας από την ελληνική γλώσσα, δηλαδή από τους πρωτότυπους «κώδικες», με τον όρο της Παλαιογραφίας (έτσι ονομάζονται από το τέλος της  Αρχαιότητας τα βιβλία, με τη μορφή μικρών, ξύλινων πινάκων γραφής με επίστρωση κεριού, συνενωμένων ανά δύο ή και περισσότερων, με ιμάντα).

Αυτοί οι νόμοι εκδόθηκαν λίγα χρόνια μετά από το βασικό «σώμα» («Codex») της νομοθεσίας του Ιουστινιανού (αυτοκράτορα από το 527 έως το 565), το οποίο γράφτηκε στη λατινική, επίσημη γλώσσα της επικράτειας. Οι συμπληρωματικές, ας πούμε, διατάξεις, εκδόθηκαν ως «νεότερες», δηλαδή «Νεαραί», αλλά στην ελληνική γλώσσα, ακριβώς την εποχή που κάθε τι ελληνικό ήταν υπό διωγμό. Ωστόσο, παρά την επιχείρηση κατίσχυσης της νέας «τάξης πραγμάτων», ο «απέραντος ελληνόφωνος πληθυσμός», κατά τη διατύπωση του Οδυσσέα Ελύτη, αποτελούσε τη μεγάλη πλειονότητα των κατοίκων της αυτοκρατορίας (μάλλον του βασιλείου, εφ όσον με τον τίτλο του βασιλέως στέφονταν οι μονάρχες στην Κωνσταντινούπολη). Κατά συνέπεια, οι νόμοι δεν μπορούσαν να «φθάσουν» στους υπηκόους παρά μόνο αν ήταν γραμμένοι στη γλώσσα τους. Η ελληνική γλώσσα βγήκε λοιπόν νικήτρια στη διαμάχη με τη λατινική. Έτσι, η πολυεθνική Ανατολική Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία, η βυζαντινή, όπως την ονομάζουμε, από δίγλωσση έγινε μονόγλωσση με μοναδική γλώσσα την ελληνική.

Πρόκειται ακριβώς για την εποχή κατά την οποία γράφει ο  Ρωμανός ο Μελωδός τους ύμνους του στην ελληνική. Ο Ρωμανός όχι μόνο δεν ήταν Έλληνας, αλλά μάλλον καμιά σχέση δεν ήθελε να έχει με τον αρχαίο κόσμο. Σύρος ή κατά τον Maas (P. Maas & C. A. Trypanis -επιμ.- 1963: Saint Melodos Romanos, Sancti Romani Melodi Cantica) Εβραίος, έγραψε στην «κοινή γλώσσα» του καιρού του, μια μεταβατική φάση της ελληνικής, τη χειρίσθηκε με τους δισταγμούς και τα παραπατήματα ενός ξένου. Κάτι περίπου σαν τους μεγάλους σύγχρονους ποιητές μας που δεν ήξεραν ελληνικά, όπως έλεγε ο Σεφέρης για τον Σολωμό, τον Κάλβο και τον Καβάφη και που ωστόσο -ίσως γι’ αυτό- «αναπαρθενεύσανε, από έναν δρόμο απροσδόκητον ο καθένας τους, τον ποιητικό λόγο» (Γ. Σεφέρης, «Δοκιμές», Ποιήματα, Εκδόσεις Ίκαρος 2000, Σσ.87-89, 212-215, 239-242). Ο Ρωμανός έμαθε την ελληνική ως δεύτερη ή ξένη γλώσσα και έγραψε σ’ αυτήν εκκλησιαστική ποίηση που θεωρείται κορυφαία, από γλωσσική και λογοτεχνική άποψη. Ο Οδυσσέας Ελύτης σε αυτή την ποίηση αναφέρεται ως έναν σταθμό στην ιστορία της ελληνικής γλώσσας, με τη φράση «τα πρώτα δόξα σοι» από το ποίημα «Tη γλώσσα μού έδωσαν ελληνική» (Άξιον Εστί). Ο Ελύτης στη συναφή μελέτη του Ανοιχτά Χαρτιά (εκδ. Ίκαρος, 1972-1995, σ. 448) και σε δοκιμιακό λόγο γράφει:

«Το φως της λαμπάδας που άναψε αυτός ο νεαρός διάκονος της Βηρυτού, φτάνοντας μία μέρα στη Βασιλεύουσα μ’ ένα τυλιχτάρι κάτω από τη μασχάλη, για να κλειστεί σ’ ένα καμαράκι και να γράψει εκατοντάδες ποιήματα, δεν ομολογεί απλώς πίστη και αφοσίωση στην εκκλησία του Χριστού· καίει και θρέφεται από μια παράδοση που δεν είχε ίσως κανένα πλέον αντίκρισμα στον απέραντο ελληνόφωνο πληθυσμό (ηττημένη καθώς ήτανε από τον μονοθεϊσμό και τις νέες ανθρωπιστικές αξίες), κρατιότανε όμως γερά, σαν τρόπος εκφραστικός, αγκιστρωμένη από τη γλώσσα κι έτοιμη, μεσ’ απ’ αυτήν, να περάσει στο αντίπαλο στρατόπεδο, για να κατισχύσει με τον ίδιο τρόπο ακριβώς που ο φορέας της είχε, ειρηνικά κι εκείνος, πετύχει να βρεθεί, από υποτελής, κυρίαρχος και ιδρυτής μιας παντοδύναμης αυτοκρατορίας».
Μέχρι αυτό το σημείο, η πραγμάτευση της «πρωτιάς» της εν λόγω έκδοσης ήταν εύκολη. Το δύσκολο ερώτημα είναι «Γιατί εφέτος εκδίδεται η πρώτη μετάφραση των Νεαρών απ’ ευθείας από την ελληνική;». Αυτό το ερώτημα δεν μπορώ να απαντήσω, αλλά ακριβώς η δυσκολία του είναι για μένα η  «πρόκληση» της έκδοσης του τρίτομου έργου.  Έτσι, η προκείμενη ανάρτηση επιχειρείται με την ελπίδα ότι θα ακολουθήσουν κριτικές ή μελέτες που θα δώσουν πειστικές απαντήσεις.

 

Advertisements